Cognitive offloading hay giảm tải nhận thức là gì?

Nhận thức là khả năng như phân tích, đánh giá, suy luân, ghi nhớ, tập trung, ra quyết định,... của con người khi tiếp nhận thông tin và phản hồi môi môi trường xung quanh.

Nếu bạn từng nghiêng đầu để nhìn một hình ảnh bị xoay, hoặc sử dụng điện thoại để nhắc nhở bạn về một cuộc hẹn sắp tới, bạn đã thực hiện việc giảm tải nhận thức: sử dụng hành động vật lý để thay đổi yêu cầu xử lý thông tin của một nhiệm vụ nhằm giảm bớt gánh nặng nhận thức.

Có bao nhiêu dạng giảm tải nhận thức?

Hiện tại, giới nghiên cứu xác định 2 loại giảm tải nhận thức

  • chuyển giao lên chính cơ thể như nghiêng đầu để nhìn một bức ảnh bị xoay
  • chuyển giao ra thế giới bên ngoài như thực hiện ghi chú lên giấy hay sử dụng Google để tra cứu thông tin

Vậy những yếu tố nào kích hoạt quá trình giảm tải nhận thức?

Giảm tải nhận thức khi tải nhiệm vụ quá lớn

Đây là yếu tố cơ bản nhất khiến việc giảm tải nhận thức xảy ra. Khi công việc hằng ngày của một nhân viên văn phòng quá lớn và anh ta không thể nhớ được những công việc cần phải làm. Anh ta phải giảm tải nhận thức - ghi các công việc cần làm ra ghi chú và giải phóng trí óc khỏi việc phải nhớ những công việc đó. Khi cần, anh ta sẽ mở ghi chú ra đọc lại.

Giảm tải nhận thức khi năng lực nội tại thấp

Khi công việc hoặc nhiệm vụ đòi hỏi một trình độ nhất định để nhận thức mà anh ta không đủ kiến thức, kinh nghiệm - năng lực nội tại, anh ta phải chuyển công việc nhận thức đó ra bên ngoài, có thể là dùng AI, máy tính, tra Google. Hoặc để nhìn ra bức hình bị xoay ngang, bộ óc anh ta không có khả năng tưởng tượng ra bức hình gốc, anh ta buộc phải xoay đầu để đưa hình ảnh đó về dạng bình thường, nơi mà mẫu có sẵn trong kinh nghiệm của anh ta có thể nhận ra.

Giảm tải nhận thức khi những đánh giá của siêu nhận thức lên năng lực nội tại sai.

Siêu nhận thức hay metacognition là khả năng đánh giá lên cách con người nhận thức, cái gì biết / chưa biết, điểm mạnh trong tư duy ở đâu,.... Khả năng này có thể nói là "suy nghĩ về suy nghĩ" của con người. Việc anh ta đánh giá sai khả năng nhận thức của bản thân có thể khiến anh quyết định giảm tải nhận thức thay vì tự thực hiện nhận thức một vấn đề nào đó. Cái này ta có thể gọi là "biết mình biết người".

Tóm lại, khi siêu nhận thức phán đoán không bám sát giữa cái thực tế (tải nhiệm vụ, năng lực nội tại), họ có thể đưa ra những quyết định sai lầm. Một số trường hợp thường gặp trong việc siêu nhận thức đánh giá sai

  • đánh giá khả năng trên mức tải -> kết quả công việc không tốt, gây cảm giác áp lực cho bản thân hoặc gây ra trạng thái ảo tưởng
  • đánh giá khả năng dưới mức tải -> đây là trường hợp tự ti hay thiếu tự tin, về lâu dài sẽ ảnh hưởng đến khả năng nhận thức và siêu nhận thức của con người (sẽ được nói tới ở phần sau)

Ảnh hưởng của giảm tải nhận thức

Việc lạm dụng giảm tải nhận thức gây nên hậu quả lớn đối với tâm trí con người ở 2 tầng của nhận thức

  • nhận thức cấp thấp (cognition)
  • siêu nhận thức (metacognition)

Dưới đây là mối quan hệ giữa 2 tầng nhận thức và siêu nhận thức theo quan điểm của Nelson và Narens Nelson_Narens_model

Tầng nhận thức có vai trò điều khiển các hành vi của con người và phản hồi lại siêu nhận thức thông qua "monitoring", từ đó siêu nhận thức có thể đánh giá được nhận thức của bản thân. Tầng siêu nhận thức điều khiển nhận thức rằng anh ta có đang biết / không biết điều gì, anh ta nên suy nghĩ gì trong hoàn cảnh này,.... Việc lạm dụng giảm tải nhận thức sẽ gây rối loạn mô hình này.

Đối với nhận thức cấp thấp, giảm tải nhận thức có điểm lợi trong việc giúp con người đạt được mục tiêu với chi phí thấp về mặt trí óc, giúp giải phóng khối lượng công việc để tập trung vào các công việc bậc cao khác. Tuy nhiên, nếu con người lạm dụng việc này, con người vô tình thiếu đi cơ hội "friction", cơ hội hiểu bản chất, quá trình,... khi thực hiện hành vi nhận thức -> làm giảm năng lực nội tại. Điều này kích hoạt 1 vòng lặp vô cùng nguy hiểm: Giảm tải nhận thức -> Giảm năng lực nội tại -> Siêu nhận thức đánh giá thấp nhận thức --> Kích hoạt giảm tải nhận thức -> ....

Đối với siêu nhận thức, điều này có thể đi theo 2 hướng:

  • thổi phồng ước lượng kiến thức, đây là một hướng sai nghiêm trọng hiện nay trong thời kì AI bùng nổ. Chúng ta dùng AI, AI lập tức đưa cho ta kết quả (giả sử là kết quả đúng), chúng ta hoàn toàn mất đi quá trình để có được kết quả đó và ảo tưởng rằng ta hiểu vấn đề. Điều này có thể gián tiếp kích hoạt giảm tải nhận thức trong tương lại.
  • giảm feeling-of-knowing: ảnh hưởng này làm chuyển dịch hành vi con người. Mặc dù, anh ta có khả năng thực hiện công việc một cách độc lập nhưng nếu như biết có sự trợ giúp của tác nhân bên ngoài, anh ta sẽ ưu tiên sử dụng tác nhân đó thay vì độc lập xử lí -> đây là sự lệ thuộc có chủ ý.

Tài liệu tham khảo